Home इतर उपेक्षितांचे अंतरंग जाणणारे अण्णा भाऊ साठे – डॉ. लीना निकम, नागपूर

उपेक्षितांचे अंतरंग जाणणारे अण्णा भाऊ साठे – डॉ. लीना निकम, नागपूर

सविस्तर बातमीसाठी https://www.vidarbhawatan.com/news/11781*या लिंक वर क्लिक करा जनसामान्यांचा आवाज बुलंद करणारे विदर्भ वतन डेली न्युज पोर्टल

48 views
0

उपेक्षितांचे अंतरंग जाणणारे अण्णा भाऊ साठे

– डॉ. लीना निकम, नागपूर

‘मी जे जीवन जगतो, पाहतो अनुभवतो तेच मी लिहितो. मला कल्पनेचे पंख लावून भरारी मारता येत नाही’ अशी भूमिका घेऊन कष्टकरी,गोरगरीब, दीनदुबळ्या,निरक्षर लोकांचे आयुष्य आपल्या साहित्यात उजागर करणारे अण्णाभाऊ म्हणजे साहित्यक्षेत्रातील एक चमत्कार आहेत.
‘पृथ्वी ही शेषनागाच्या मस्तकावर तरली नसून कष्टकऱ्यांच्या व श्रमिकांच्या तळहातावर तरली आहे’ असे ठणकावून सांगणारे, मनामनात क्रांतीची मशाल पेटवणारे साहित्यसम्राट आणि लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे हे आपल्या साहित्यातून शोषण, अत्याचार आणि जातिव्यवस्थेच्या विरोधात आवाज उठवणारे एक चालते बोलते विद्यापीठ होते असे म्हटल्यास अतिशयोक्ती ठरू नये. मराठी साहित्यातील कथा, नाट्य ,लोकनाट्य, कादंबऱ्या, चित्रपट, पोवाडे, लावण्या, वग, गवळण, प्रवास वर्णन अशा  सर्वच प्रकारात त्यांनी सशक्त व समृद्ध लेखन केले आहे.
1 ऑगस्ट 1920 रोजी जन्म आणि 18 जुलै 1969 रोजी मृत्यू, म्हणजे फक्त 49 वर्षांचे आयुष्य मिळालेल्या आणि केवळ दीड दिवस शाळेत गेलेल्या या माणसाने 35 कादंबऱ्या, 13 कथासंग्रह ,13 लोकनाट्य,7 चित्रपट कथा, तीन नाटके, एक शाहिरी पुस्तक ,15 पोवाडे आणि एक प्रवासवर्णन  अशा जवळपास 80 पुस्तकांची निर्मिती करावी ही खरोखर आश्चर्याची गोष्ट आहे. गरीबी, जातीव्यवस्था, भेदाभेद यामुळे अण्णाभाऊंना शिक्षण घेता आलं नाही पण पुढे साहित्य क्षेत्रात त्यांनी जी प्रचंड कामगिरी केली ती बघता बुद्धिमत्ता कुणाची मक्तेदारी नसल्याचं त्यांनी दाखवून दिलं.
तुकाराम भाऊराव साठे हे त्यांचं पूर्ण नाव. सांगली जिल्ह्यातील वाटेगावात जन्म झालेले अण्णाभाऊ भावंडांमध्ये सगळ्यात मोठे. घरी त्यांना सारे अण्णा म्हणत. वडिलांचे नाव भाऊ. म्हणून तुकाराम भाऊराव साठे हे अण्णा भाऊ साठे म्हणून प्रसिद्ध आहेत. अण्णा भाऊंच्या वडिलांना म्हणजे भाऊरावांना त्यांचं मोठं कुटुंब खेडेगावात जगवणं कठीण झालं होतं.त्यामुळे  मुंबईला  त्यांनी आपलं बिऱ्हाड हलवलं. तिथे कोळसे वेचणे, फेरीवाल्यांच्या पाठीमागे गाठोडे वाहणे अशी कष्टाची कामं अण्णा भाऊंना करावी लागली. शाळा तर केव्हाच सुटली होती. पण अण्णा भाऊंना एक विलक्षण बुद्धिमत्ता लाभली होती. डोक्यावर गाठोडे वाहताना दुकानांच्या पाट्यावरची अक्षरे जुळवून ते नावं वाचायचा प्रयत्न करायचे. त्यातून त्यांना वाचनाची गोडी लागली. पुढे त्यांना गिरणीत नोकरी मिळाली. कामगारांची पिळवणूक,त्यांचं दुःख त्यांनी अगदी जवळून बघितलं आणि अनुभवलं सुद्धा.
यासोबतच त्यांनी लहानपणी आपल्या वाटेगावात पाटील, कुलकर्ण्यांच्या अन्यायकारक वागणुकीचा, अत्याचाराचा आणि भलेपणाचाही अनुभव घेतला होता. इंग्रज अधिकाऱ्यांच्या अमानुष अत्याचाराच्या विरोधात बेरड, मांग,रामोश्यांनी दिलेल्या लढ्याच्या कथा गाथा त्यांच्या सतत कानावर पडत होत्या. त्यातल्या अनेक गोष्टी त्यांनी अनुभवल्या सुद्धा होत्या. वाटेगावचा निसर्गरम्य परिसर त्यांच्या मनात कोरला गेला होता. यात्रा, जत्रा, खेत्रातील उत्सवी वातावरणात त्यांचे बालपण घडले होते. जत्रेत तर ते  अनेक वाद्ये वाजवायचे आणि दांडपट्टा सारखे मर्दानी खेळ ही खेळायचे. अवतीभवतीच्या स्त्रियांच्या तोंडची गाणी, ओव्या त्यांच्या कोवळ्या मनावर कोरल्या गेल्या होत्या. पतीसाठी, घरासाठी समर्पित स्त्रियांचे शोषणही ते रोज बघत होते. त्याविषयी चीड व संताप त्यांना यायचा. पुढे मुंबईला गेल्यावर तर त्यांच्या अनुभवाच्या कक्षा आणखी विस्तारल्या. झोपडपट्टीतील उघडेवागडे जगणे, जगण्यातील भयाण वास्तव, भूक शांत करण्यासाठी ची धडपड या साऱ्या गोष्टी त्यांनी अनुभवल्या व आपल्या साहित्यातून मांडल्या .शिक्षणापेक्षा अनुभव हाच मोठा गुरू असतो या गोष्टीची प्रचिती त्यांचे साहित्य वाचून येते.
अण्णा भाऊंच्या लेखनात अद्भुतता, रंजकता अतिशयोक्ती असेलही पण जीवनातील विदारक वास्तव जास्त आहे. रंजन करता करता व्यापक जीवन दर्शन घडविण्याचे सामर्थ्य त्यांच्या कथेत आहे. ‘स्मशानातील सोनं’ ही त्यांची गाजलेली कथा. गाव सोडून मुंबईला पोट भरण्यासाठी गेलेला भीमा दगडाच्या खाणीत काम करीत असतो. पण ती खाण अचानक बंद होते. उपाशी भीमाला एक दिवस जगण्याचा मार्ग सापडतो. तो स्मशानातील प्रेतं उकरून सोनं शोधण्याचं काम सुरु करतो. एका रात्री भीमा पुरलेलं प्रेत उकरत असताना कोल्हे लांडग्यांचा प्रेतावर हल्ला होतो. झुंज सुरु होते. त्या झटापटीत प्रेताच्या जबड्यात भीमाचा हात अडकून त्याच्या हाताची बोटे तुटतात.तो कळवळतो आणि बोटं बांधून घरी येतो. त्याच दिवशी खाणीचं काम सुरू झाल्याची बातमी त्याला मिळते. पण बोटे नसल्यामुळे तो कामावर जाऊ शकणार नसतो. धाय मोकलून रडायला लागतो. या कथेत सर्व प्रसंगाचे चित्रण अण्णाभाऊंनी अतिशय समर्थपणे केले आहे. अशा अनेक कथा आणि कादंबऱ्या सांगता येतील. त्यांच्या ‘फकिरा’ या कादंबरीला तर राज्य शासनाचे अनेक पुरस्कार मिळालेले आहेत. या कादंबरीत  भीषण दुष्काळात ब्रिटिशांचे खजिने धान्य लुटून गरिबांना, दलितांना मदत करणाऱ्या फकीरा या मांग समाजातील लढाऊ तरुणाचे चित्रण आहे. ‘वैजयंता’ कादंबरीत प्रथमच तमाशात काम करणाऱ्या कलावंत स्त्रियांच्या शोषणाचे चित्रण आहे. ‘माकडीचा माळ’ ही भटक्या-विमुक्त समाजातील जीवनपद्धतीचे अतिशय सूक्ष्म चित्रण करणारी भारतीय साहित्यातील पहिली कादंबरी आहे. कोळसेवाला, खाण कामगार, डोअर किपर, हमाल, रंग कामगार, मजूर, तमाशातला सोंगाड्या ,घरगडी अशा भूमिका आपल्या कथा कादंबर्‍यात साकारणारे अण्णाभाऊ त्या त्या भूमिका प्रत्यक्ष जगलेत आणि नंतरच कादंबरीत साकारू शकले.
अण्णाभाऊंच्या काळात ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते वि. स. खांडेकर, प्रेमाची स्वप्न चित्रे रेखाटून तरुण-तरुणींना आकर्षित करणारे ना. सी. फडके लेखन करीत होते .अण्णाभाऊंची वाट मात्र निराळीच होती.’ मी जे जीवन जगतो पाहतो अनुभवतो तेच   मी लिहितो. मला कल्पनेचे पंख लावून भरारी मारता येत नाही’ अशी त्यांची भूमिका होती.
 ‘माझी जीवनावर फार निष्ठा असून मला माणसे फार आवडतात. त्याची श्रमशक्ती फार महान आहे. त्यांच्या बळावरच हे जग चाललंय. त्यांची झुंज आणि त्यांचे यश यावर माझा विश्वास आहे.’ असे त्यांचे मत होते. त्यामुळेच अण्णाभाऊंच्या साहित्याच्या केंद्रस्थानी तीच माणसे आहेत. त्यामुळेच त्यांच्या साहित्याला वैश्विकता प्राप्त झाली आहे. जर्मन, झेक, इंग्लिश, पोलीश, रशियन ,स्लोव्हाक अशा 27 भाषांमध्ये त्यांचे साहित्य भाषांतरीत आहे.
अण्णाभाऊंच्या जीवनातील आणखी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे अण्णा भाऊ केवळ लिहितच बसले नाहीत तर संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ आणि गोवा मुक्ती संग्रामात भाग घेऊन त्यांनी प्रत्यक्ष झोकून दिले होते.’माझी मैना गावाकडे राहिली, माझ्या जीवाची होतीया काहिली’ ही अण्णाभाऊंची अतिशय गाजलेली लावणी आहे. क्रांतीसिंह नाना पाटलांच्या भाषणांनी ते प्रभावित होते .1936 मध्ये भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाचे नेते कॉम्रेड श्रीपाद अमृत डांगे यांच्या प्रभावाखाली आल्यावर ते कम्युनिस्ट पक्षाचेही सक्रिय कार्यकर्ते झाले. 1944 मधे त्यांनी ‘लाल बावटा ‘पथकाची निर्मिती केली. तमाशाला सांस्कृतिक वारसा मिळवून देण्याचे श्रेय अण्णा भाऊंनाच जाते. ‘जग बदल घालुनी घाव, सांगून गेले मज भीमराव’ हे गीत लिहून अण्णा भाऊंनी डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या कार्याचा गौरव केला. 1942 मध्ये त्यांनी ‘स्टॅलिनग्राडचा पोवाडा’ लिहिला आणि कम्युनिस्ट शाहीर म्हणून ते प्रसिद्ध झाले. अण्णा भाऊंचे साहित्य एका जातीपुरते मर्यादित नव्हते तर समाजाप्रती असलेली कणव त्यांच्या साहित्यातून व्यक्त होते. त्यांच्या फकिरा, निळू मांग,मकुल मुलाणी, फुला, नसरु ,दादा न्हावी या पात्रांनी सार्‍या महाराष्ट्राला वेड लावलं.
छत्रपती शिवरायांचे चरित्र रशियापर्यंत आपल्या पोवाड्यातून पोहोचवणारा एकमेव शाहीर म्हणजे अण्णा भाऊ. रशियन भाषेत या पोवाड्याचे भाषांतर झाले आणि राष्ट्राध्यक्षांकडून सन्मानही प्राप्त झाला. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा आदर्श मानून आपल्या कथा कादंबऱ्यांमध्ये अण्णा भाऊंनी स्त्रीला सन्मान दिला. स्त्रीचे होणारे शोषण, तिचं जगणं ,जगण्या मागची धडपड, तिचं अंत:करण, तिची घालमेल, संघर्ष हे सारं कुठल्याही शाळा-कॉलेजात शिकून आत्मसात करता येणार नाही ते त्यांनी मिळवलं. दुर्गा ,माहेरची वाट, जिव्हाळा, चंदा ,गुऱ्हाळ, अटकळ, डोळे, खेळखंडोबा अशा कथांतून स्त्रीच्या जीवनातील व्यथा उजागर केल्यात. आपल्या पुरुषप्रधान संस्कृतीत स्त्रीला कसं जगावं लागत आहे हे चित्रित केलं. त्यांच्या नायिकाप्रधान कथा, कादंबऱ्यांचा तर नव्या पिढीने स्वतंत्र अभ्यास करणे गरजेचे आहे. या स्त्रीप्रतिमा संघर्षशील आणि स्वाभिमानी आहेत. निर्भय असून चारित्र्याला जपणाऱ्या आहेत. क्रांती आणि परिवर्तनासाठी प्राण पणाला लावणाऱ्या आहेत. अन्याय सहन करणाऱ्या नसून अन्यायाविरुद्ध संघर्ष करणाऱ्या आहेत.त्यांनी स्त्रीप्रतिमा अजिबात विकृत केल्या नाहीत.
प्रसिद्ध लोकशाहीर लोककलाकार आणि सामाजिक कार्यकर्ते विठ्ठल उमप यांचे ‘फू बाई फू ‘ हे आत्मचरित्र नुकतेच माझ्या वाचनात आले. यात  विठ्ठलरावांनी अण्णाभाऊंविषयी भरभरून लिहिलंय. खरे अण्णा कळतात ते या आत्मचरित्रातूनच. चिरागनगरच्या झोपडपट्टीत अण्णा राहात असत. मोडक्या टेबलावर, तुटक्या खुर्चीत बसून ,एका दांडीला धागा बांधलेला तुटका चष्मा डोळ्याला लावून, समोर मॅक्झिम गॉर्की चा पुतळा ठेवून अण्णा लिहायचे. जवळच त्यांच्या पत्नी  छोटासा संसार घेऊन बसलेल्या असायच्या.सगळंच मोडकं होतं पण त्यांचे अक्षर मात्र जराही खोडतोड नसलेलं ,स्वच्छ ,सुंदर ,एकटाकी होते.
 खरंतर अण्णाभाऊंची झोपडी ही झोपडी नव्हती तर एकापेक्षा एक श्रेष्ठ कलाकृतींची निर्मिती करणारा महाल होता असे म्हणायला हवे.
 सुखवस्तू जीवन जगणे शक्य असूनही त्यांनी दीनदुबळ्यांच्या जगात कायम वास्तव्य केले आणि त्या जगाचे प्रखर वास्तव आपल्या साहित्यातून मांडले. त्यांच्या रशियन भाषेत भाषांतरित झालेल्या कथा कादंबऱ्यांच्या अनुदानाचे अमाप असे मानधन तिथल्या बँकेत होते. त्या मानधनाच्या भरोशावर अण्णांना थाटामाटात जगता येणार होतं. याविषयी विठ्ठलरावांनी अण्णांना छेडले असता त्यांनी म्हटले, ‘विठ्ठला, बंगला, मोटर या साधनांचा मला मोह नाही. झोपडीतच दीनदलितांची दुःख मला अनुभवायला मिळतात .गोरगरिबांची भाषा, त्यांचे जीवनमान, तेथील वास्तवता मी झोपडीत राहूनच लिहू शकेन. बंगल्यात मला एक अक्षरही सुचणार नाही. बंगल्यात ओढूनताणून काल्पनिक लिखाण होईल पण झोपडीत उपाशी पोटं कशी जगतात, थंडीत कशी कुडकुडतात, दुःखांना कशी झेलतात हे मला बंगल्यात बसून लिहिता येणार नाही रे. माझ्या कादंबऱ्यांचं मानधन मास्कोतच राहू दे .त्या संपत्तीने मी बिघडून जाईन. गरिबीला विसरून जाईन. सत्य लिखाणाला पारखा होईन. म्हणून मला ते मानधन नको.’
किती ही जीवननिष्ठा!! आपल्या लेखन तत्त्वांशी जराही फारकत न घेता हा माणूस आपल्या जीवनातही तसाच जगला.
अशा तऱ्हेने फक्त महाराष्ट्राच्याच नव्हे तर पृथ्वीच्या पाठीवरील सर्व कष्टकरी,दलित, शोषित, पीडित यांचे शोषण संपवण्यासाठी आपल्या साहित्यातून आणि प्रत्यक्ष कृतीतून आयुष्यभर लढा देणारे अण्णाभाऊ खऱ्या अर्थाने मानव मुक्तीचे शिलेदार होते. अण्णाभाऊंना विनम्र अभिवादन!!
डॉ.लीना सतीश निकम
517, ‘आई’, आनंद नगर
सक्करदरा, नागपूर
Mobile no.9881669345